Radzieckie samoloty nad Żarowem

"Gdy dochodziłem do dworcowego tunelu, nagle nadleciał rosyjski samolot i zrzucił pojedyncze bomby, przez co uszkodzone zostały przewody linii kolejowej w okolicach Zakładów Zbożowych. Niejako przy okazji bomby zniszczyły trzy wspaniałe witraże w oknach kościoła i zerwały dach w domu parafialnym, oraz uszkodziły dach w budynku naprzeciwko". Taką relację z 12 lutego 1945 roku podaje Franz Stiller - mieszkaniec Żarowa, który był inżynierem w tutejszych zakładach szamotowych Didier Werke A.G. Saarau. W innym nalocie radzieckich szturmowców uszkodzone zostały kominy oraz bocznica kolejowa wspomnianej "Szamotowni".

Radzieckie bomby oraz pociski z działek pokładowych i karabinów maszynowych dosięgły także stacjonującą w Kalnie piechotę niemiecką i artylerię, niszcząc przy tym oraz uszkadzając kilkanaście budynków. Celem radzieckich nalotów była Góra Krukowska, gdzie znajdowały się umocnione pozycje niemieckiej piechoty, artylerii oraz pojazdy zmechanizowane. Bomby lotnicze do spółki z pociskami artylerii naziemnej kalibru 76,2, 122 i 152,4 mm, obróciły w kupę gruzu cegielnię Ingramsdorfer Tonwerke w Imbramowicach. Uszkodzony został również kościół pw. św. Józefa w Pożarzysku, z wieży którego artylerzyści niemieccy wypatrywali rozlokowanych poniżej miejscowości Rosjan. W Wierzbnej bomby oraz pociski lotnicze cudem ominęły kościół pw. Wniebowzięcia NMP, w podziemiach którego schroniła się miejscowa ludność. Zniszczony został tylko przykościelny cmentarz, ogród i park przypałacowy. Celem lotnictwa spod znaku Czerwonej Gwiazdy była także droga Żarów-Świdnica, którą przemieszczały się oddziały niemieckie i którą uciekała ludność cywilna. Dysponując dzisiaj licznym materiałem źródłowym jesteśmy w stanie określić dokładnie jakiego typu i jakich jednostek radzieckich samoloty latały w 1945 roku pod żarowskim niebem oraz przy pomocy jakiej broni siały zniszczenie.

12 stycznia 1945 roku rozpoczęła się ofensywą zimowa zwana też operacją wiślańsko-odrzańską. Oddziały radzieckie 1. Frontu Ukraińskiego, pod dowództwem marszałek Iwana Koniewa, 19 stycznia 1945 roku przekroczyły dawną granicę polsko-niemiecką w rejonie Namysłowa. Do końca stycznia zdobyto miasta: Kluczbork (20 stycznia), Gliwice (23/24 stycznia), Opole (24 stycznia; część prawobrzeżna), Oleśnicę (25 stycznia), Katowice i Bytom (27 stycznia), wypierając wojska niemieckie z terenów położonych na prawym brzegu Odry. Na początku lutego wojska radzieckie wyszły już na przedpola Wrocławia i Głogowa. Do szczególnie zaciętych walk doszło o Ścinawę (31 stycznia) i Oławę (28 stycznia). Tam oddziały radzieckie uchwyciły przyczółki na lewym brzegu Odry. 8 lutego Armia Radziecka sforsowała Odrę atakując z przyczółków pod Ścinawą i Oławą, a następnie przełamała pozycje niemieckie wzdłuż górnej Odry i w ciągu 17 dniowej ofensywy opanowała centralną część Dolnego Śląska. Rosjanie zdobyli miasta: Legnicę (9 lutego), Bolesławiec (12 lutego), Zieloną Górę (14 lutego) a także Chojnów (10 luty), Bielsko (12 luty) i Złotoryję (13 luty). Zacięte walki stoczono o zdobycie Szprotawy (10-13 lutego), podczas przeprawy przez Bóbr pod Żaganiem oraz o Strzegom (13 lutego). Otoczono Głogów, który jednak bronił się zawzięcie oraz twierdzę Wrocław - po raz pierwszy 13/14 lutego i ostatecznie 16 lutego. 24 lutego 1945 roku Rosjanie doszli do Nysy Łużyckiej. Na odcinku Żarowskim front ustabilizował się na 2 i pół miesiąca na linii, którą wyznaczały miejscowości Przyłęgów - Łażany - Żarów - Mrowiny - Tarnawa - Imbramowice - Domanice - Chwałów - Górny Maniów - Strzelce - Tworzyjanów - Sobótka. Tu przebiegał zewnętrzny pierścień oblężenia Wrocławia. Wojska radzieckie zajęły miejscowości Buków, Imbramowice, Kruków, Marcinowiczki, Mielęcin, Pyszczyn i Zastruże.

We wszystkich przytoczonych działaniach wojska radzieckie 1. Frontu Ukraińskiego wspierały z powietrza samoloty 2. Armii Lotniczej (2-я Воэдушная Армия). Po zajęciu 25 stycznia 1945 roku Oleśnicy, przebazowana została tu z lotnisk w Częstochowie i Szczukocicach 7. Gwardyjska Dywizja Myśliwska (7-я гвардейская истребителная  дивиэия) w składzie 1. i 89. Gwardyjski Pułk Myśliwski (1-й, 89-й гвардейский истребительный полк). Do Oleśnicy z Częstochowy trafiła również 9. Gwardyjska Dywizja Szturmowa (9-я гвардейская штурмовая дивиэия) w składzie 141., 144. i 155. Gwardyjski Pułk Szturmowy (141-й, 144-й, 155-й гвардейский штурмовый полк). Z Brzegu natomiast do Oleśnicy przebazowana została 8. Gwardyjska Dywizja Bombowa (8-я гвардейская бомбардировочная дивиэия) w składzie 161., 162. i 163. Gwardyjski Pułk Bombowy (161-й, 162-й, 163-й гвардейский бомбардировочный полк). Maszynami 7. Dywizji były myśliwce typu Jakowlew Jak-3 oraz Jak-9, 9. Dywizja Szturmowa latała na słynnych samolotach Iliuszyn Ił-2, a na wyposażeniu 8. Dywizji Bombowej były z kolei samoloty bombowe Petliakow Pe-2. Samoloty tych dywizji w pierwszych dniach po przebazowaniu prowadziły rozpoznanie meteorologiczne i rozpoznanie rozmieszczenia oraz wielkości sił przeciwnika, a także wykonywały tzw. "wolne polowania", czyli lot w dany obszar i samodzielne obieranie celów ataku. Rejonem działania samolotów 7., 8. i 9. Dywizji był szeroki odcinek frontu od oblężonego Wrocławia aż po Chojnów na zachodzie i Żagań na północy. Nie ma więc cienia wątpliwości, że samoloty radzieckie startujące z lotniska w Oleśnicy przemierzały niebo na linii frontu w okolicach Żarowa. Dodatkowym celem, a z pewnością zagrożeniem dla wojsk radzieckich stojących szerokim frontem od Sobótki po okolice Lubania było lotnisko w Świdnicy i stacjonujące tam samoloty niemieckie z 52. Pułku Myśliwskiego (Jagdgeschwader 52; w skrócie JG/52). Jednostka ta osłaniała "powietrzny most" do oblężonego przez wojska radzieckie Wrocławia, a w dniach 7-17 kwietnia 1945 roku prowadziła zrzuty pojemników z zaopatrzeniem dla obrońców "Festung Breslau".  Po dokonanym rozpoznaniu lotniczym, które wykazało obecność na świdnickim lotnisku ok. 70 samolotów myśliwskich Luftwaffe, dowództwo radzieckiego 6. Korpusu Lotniczego, podjęło decyzję o zlikwidowaniu "niebezpiecznego sąsiada". W tym celu 6 kwietnia 1945 roku z lotniska w Oleśnicy wzbiły się w powietrze dwie grupy (po 7-8 maszyn w każdej) bombowców Petliakow Pe-2 z 8. Gwardyjskiej Dywizji Bombowej. W przeprowadzonym nalocie udało się zniszczyć zaledwie 2 niemieckie myśliwce typu Focke-Wulf Fw 190. Kolejny zwiad lotniczy wykazał obecność w Świdnicy 42 samolotów, ponadto na tamtejszym dworcu kolejowym stwierdzono 8 transportów w składzie do 300 wagonów. Dla unicestwienia przeciwnika wysłano 5 grup (po 9 samolotów w każdej) bombowców Petliakow Pe-2 ze 161. Gwardyjskiego Pułku Bombowego. Eskadra wystartowała z Oleśnicy 8 kwietnia 1945 roku. Niedługo po starcie dołączyło do niej 16 myśliwców z 6. Gwardyjskiego Korpusu Myśliwskiego (6-й гвардейской истребительной корпус). Były to maszyny Bell P-39 Airacobra produkcji amerykańskiej, dostarczane do ZSRR w ramach pomocy "Lend-lease". Jednostka ta po okrążeniu Wrocławia bazowała na pasie autostrady Wrocław-Legnica (dzisiejsza A4), a jej Airacobry często gościły w okolicach Żarowa i Świdnicy. Przeprowadzony nalot przyniósł zniszczenie 14 samolotów wroga stacjonujących na świdnickim lotnisku. Dodatkowo na koncie myśliwców P-39 Airacobra znalazły się 3 zniszczone Focke-Wulfy Fw 190.



Samolot szturmowy Ił-2 "Szturmowik" - silnik: tłokowy Mikulin AM-38F o mocy 1250 kW (1700 KM), wymiary: rozpiętość - 14,60 m, długość 11,65 m wysokość 3,40 m powierzchnia nośna 38,5m2, prędkość maksymalna 410 km/h na wysokości 1500 m, pułap 6000 m, uzbrojenie 2× działko lotnicze SzWAK kal. 20 mm lub 2× WJa-23 kal. 23 mm lub 2× NS-37 kal. 37 mm, 400-600 kg bomb, 4-8 pocisków rakietowych RS82/RS132; załoga 1-2 osoby


W okolice Świdnicy i Strzegomia dwukrotnie 1 i 7 marca zapuszczały się szturmowe Iły-2 z 3. Szturmowego Korpusu Lotniczego (3-й штурмовой авиационный корпус ), który bazował w okolicy Strzelec Opolskich. W celu blokowania lotniska Wrocław-Gądów w oblężonym "Festung Breslau" dowództwo radzieckiej 2. Armii Powietrznej wydzieliło dwie jednostki z 5. Korpusu Lotnictwa Myśliwskiego (5-й истребительной авиационный корпус). Były to: bazująca na lotniskach w Gliwicach i Oleśnicy 310. Dywizja Myśliwska (310-я истребителная дивиэия), której 268. Pułk (268-й истребительной полк) latał na amerykańskich samolotach Curtiss P-40 Warhawk, a także operujący tylko w nocy 173. Pułk Myśliwski (173-й истребительной полк), który stacjonował w Rudnikach, a jako bazę wykorzystywał wysunięte lotnisko w Brzegu. Jego piloci latali na amerykańskich Bell P-39 Airacobra. Samoloty tych jednostek, a zwłaszcza 310. Dywizji Myśliwskiej w pościgu za samolotami nieprzyjaciela mogły zapuszczać się w rejon Żarowa.
Potwierdzeniem ataków lotniczych z użyciem samolotów szturmowych typu Iliuszyn Ił-2 w okolicach Żarowa są odnalezione i przechowywane w zbiorach Żarowskiej Izby Historycznej łuski nabojów kalibru 20x99R (działko SzWAK) oraz 23x152 mm (działko Wja-23), które stanowiły amunicję ich działek pokładowych. Przytaczając wspomnienia Franza Stillera o rosyjskim samolocie, który zrzucił kilka pojedynczych bomb w Żarowie, wskazać należy właśnie na maszynę typu Iliuszyn Ił-2 "Szturmowik" z 9. Gwardyjskiej Dywizji Szturmowej, która leciała z Oleśnicy zapewne na rozpoznanie lub tzw. "wolne polowanie". Dodać należy w tym miejscu, że samoloty myśliwskie Jakowlew Jak-3 i Jak-9 (poza nieliczną serią Jak-9B) nie przenosiły ładunków bombowych, a w dniu 12 lutego 1945 roku, kiedy w Żarowie spadły bomby, były przebazowane na lotnisko w Legnicy. Samoloty Bell P-39 Airacobra, weszły do akcji około 15 lutego 1945 roku po zamknięciu pierścienia okrążenia wokół Wrocławia i zdolne były do przenoszenia tylko jednej 227 kg bomby. Z kolei samoloty bombowe Petliakow Pe-2 uzbrojone w 4 bomby po 250 kg każda, stacjonowały w Oleśnicy dopiero po 12 lutego 1945 roku. Trudno więc przypuszczać aby w nasz rejon zapuściła się pojedyncza maszyna tego typu bez osłony myśliwców, operująca z lotniska w Brzegu.
Kilkoma pojedynczymi bombami, które wedle relacji Franza Stillera uszkodziły żarowską trakcję kolejową, zniszczyły kościelne witraże i zerwały dach plebani oraz sąsiedniego budynku były radzieckie bomby typu ФАБ-50цк bądź ФАБ-100 (Фугасная Авиационная Бомба - lotnicza bomba burząca FAB-50ck i FAB-100) o wagomiarze odpowiednio 50 i 100 kg ewentualnie ich odmiana burząco-odłamkowa (Осколочно-фугасная; OФАБ-100). Samolot szturmowy Iliuszyn Ił-2 tzw. "Szturmowik" zabierał jednorazowo 4 bomby (ФАБ-100) po 100 kg każda, lub 6 bomb (ФАБ-50цк) po 50 kg każda.

Bogdan Mucha
23 kwietnia 2017 - Ilony, Jerzego, Wojciecha