37 lat temu w Krzyżowej Mazowiecki i Kohl przekazali sobie historyczny Znak Pokoju

W listopadzie 1989 roku niewielka dolnośląska wieś znalazła się w centrum polsko-niemieckiej historii. W Krzyżowej spotkali się premier Tadeusz Mazowiecki i kanclerz RFN Helmut Kohl, a ich gest podczas wspólnej liturgii zapisał się w pamięci jako symbol zbliżenia narodów obciążonych doświadczeniem wojny.

Uroczystość odbyła się 12 listopada w miejscowości należącej do gminy Świdnica. Mszy przewodniczył biskup Alfons Nossol, a gospodarzem spotkania był ks. prałat Bolesław Kałuża, proboszcz parafii św. Anny w pobliskim Grodziszczu. Wybór Krzyżowej miał szczególny wymiar: łączył polityczne nadzieje końca lat 80. z pamięcią o Niemcach, którzy przeciwstawili się nazizmowi.

Miejsce pamięci o niemieckim oporze

Przed wojną Krzyżowa była związana z rodziną von Moltke. Podczas II wojny światowej wokół Helmutha Jamesa von Moltke i Petera Yorka von Wartenburga skupiło się środowisko przeciwników Hitlera, zaliczane dziś do najbardziej rozpoznawalnych niemieckich grup oporu. Jego uczestnicy ryzykowali życiem, sprzeciwiając się przemocy i totalitarnej dyktaturze.

W Domu na Wzgórzu w Krzyżowej odbyły się trzy istotne spotkania tego środowiska, w latach 1942–1943. Ludzi o różnych przekonaniach politycznych i religijnych łączyło pytanie o to, jak urządzić Niemcy po upadku III Rzeszy. Rozważali przyszły ustrój, kształt prawa, politykę zagraniczną i gospodarczą, miejsce Kościołów oraz los Europy. W ściślejszej współpracy państw dostrzegali szansę na trwały pokój.

Po uwięzieniu von Moltkego grupa rozwiązała się na początku 1944 roku. Po zamachu na Hitlera z 20 lipca i kolejnych aresztowaniach gestapo odkryło jej działalność; nazwa Krąg z Krzyżowej pojawiła się właśnie w tym okresie. Ośmioro członków skazano na śmierć, w tym samego von Moltkego.

W 1989 roku dawny majątek rodziny, wraz z pałacem, był zaniedbany. Zarządzające nim Państwowe Gospodarstwo Rolne nie traktowało zabudowań jako miejsca o szczególnej wartości historycznej. O ich znaczeniu przypominali badacze, a działania ks. Kałuży pomagały ocalić pamięć o przeszłości Krzyżowej.

Droga do spotkania na dziedzińcu

Wizyta kanclerza była poprzedzona rozmowami przywódców oraz ich doradców, Mieczysława Pszona i Horsta Teltschika. Na stole znalazły się sprawy granic, mniejszości niemieckiej i przyszłej współpracy. Rozważano również, jak odnieść się do trudnych doświadczeń, które dzieliły oba społeczeństwa.

Pierwotnie rozpatrywano zorganizowanie mszy na Górze św. Anny. Po odstąpieniu od tego pomysłu i wizytach delegacji polskiej oraz niemieckiej zdecydowano się na Krzyżową. Liturgię zaplanowano na świeżym powietrzu, na dziedzińcu dawnego majątku, natomiast niewielkie przyjęcie dla około 30 osób miało odbyć się na plebanii w Grodziszczu.

Czasu było mało. Trzeba było uporządkować plac i sąsiednie zabudowania, utwardzić podłoże, przygotować ołtarz, nagłośnienie oraz miejsca dla zaproszonych gości. W prace włączyły się władze wojewódzkie i gminne, wojsko, miejscowa Solidarność oraz instytucje kościelne.

Zmieniła się także koncepcja ołtarza. Zamiast planowanego wizerunku św. Anny, na prośbę strony niemieckiej ustawiono figurę św. Jadwigi Śląskiej, mającej symbolizować więź między narodami. Przygotowania zbiegły się z wydarzeniami wokół upadku muru berlińskiego. Kohl przerwał z ich powodu pobyt w Polsce, lecz powrócił, aby uczestniczyć w uroczystości.

Dwujęzyczna liturgia i gest przywódców

Mazowiecki dotarł do Krzyżowej przed Kohlem. Jeszcze przed mszą obaj politycy odwiedzili kościół św. Michała, gdzie modlili się i obejrzeli ekspozycję poświęconą dziejom wsi. Później przeszli na plac wśród wiernych witających ich flagami Polski i Niemiec oraz transparentami. Gości przyjęto chlebem i solą.

Obok biskupa Nossola w liturgii uczestniczyli duchowni z obu krajów. Nabożeństwo sprawowano po polsku i niemiecku, a zgromadzeni otrzymali broszury z tekstami modlitw i pieśni w tych językach.

W homilii biskup wskazał, że nowe relacje wymagają prawdy, przebaczenia i pojednania. Przypomniał o II wojnie światowej, zarazem podkreślając znaczenie przebaczenia dla chrześcijańskiego życia i pokoju. Nawiązał również do orędzia polskich biskupów z 1965 roku, które zawierało wezwanie do wzajemnego przebaczenia.

W modlitwie powszechnej proszono o pokój, współpracę narodów i przezwyciężenie uprzedzeń, podziałów oraz następstw wojny. Wspomniano zarówno ofiary nazizmu, jak i ludzi, którzy wystąpili przeciwko reżimowi.

Po modlitwie eucharystycznej Mazowiecki i Kohl przekazali sobie znak pokoju. Następnie obaj przemówili o przyszłości i pojednaniu. Kanclerz zwrócił uwagę na europejskie znaczenie Krzyżowej, a polski premier mówił o braterstwie i nadziei na mocniejsze więzi między Polakami a Niemcami.

Od symbolu do współpracy

Wizyta przyniosła także polityczne ustalenia. Dwa dni po mszy, 14 listopada 1989 roku, szefowie rządów podpisali w Warszawie Wspólne Oświadczenie. Dokument odnosił się do trudnej przeszłości i zapowiadał rozwijanie współpracy społecznej oraz gospodarczej. Za trwałą podstawę normalizacji wzajemnych stosunków uznano układ z 7 grudnia 1970 roku.

Wśród uzgodnionych kierunków znalazły się wymiana młodzieży i ochrona europejskiego dziedzictwa kulturowego. Obie strony zadeklarowały budowanie zaufania, przezwyciężanie skutków przeszłości przez porozumienie oraz wspólne działania na rzecz lepszej przyszłości. Sama Krzyżowa stała się miejscem dialogu, refleksji nad europejską tożsamością i współodpowiedzialnością za los kontynentu.

Źródło: Urząd Gminy w Świdnicy